Crynodeb

Mae nifer y dysgwyr yn y sector Cymraeg i Oedolion wedi cynyddu 8% ers y flwyddyn flaenorol a dyma yw nifer uchaf y dysgwyr ers y ffigurau cyntaf a gyhoeddwyd yn genedlaethol yn 2017-2018. Yn ystod 2023-2024, mynychodd dysgwyr 31,200 o weithgareddau dysgu, sy’n gynnydd o 6% ers y flwyddyn flaenorol, a chynnydd o 53% er 2017-2018.

Yn ystod y flwyddyn, cynhaliom arolygiad llawn o un darparwr Dysgu Cymraeg, ac ymwelom â phum darparwr Dysgu Cymraeg arall fel rhan o’n harolygiad â thema hydredol cyntaf. Gwerthusodd yr arolygiad â thema ddarpariaeth helaeth Cymraeg Gwaith y sector sy’n cael ei chydlynu gan Y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol, ac yn cael ei chyflwyno gan ddarparwyr Dysgu Cymraeg. Nod rhaglen Cymraeg Gwaith, trwy ddarparu hyfforddiant hyblyg ac wedi’i ariannu’n llawn i gyflogwyr, yw cryfhau a thyfu medrau Cymraeg mewn gweithleoedd a sectorau allweddol ledled Cymru.

Roedd addysgu yn y sector yn canolbwyntio’n effeithiol ar sicrhau bod dysgwyr yn caffael medrau yn llwyddiannus, sy’n cael eu defnyddio’n naturiol mewn cyd-destunau personol, cymdeithasol ac yn y gwaith.

Roedd tiwtoriaid a darparwyr yn sicrhau bod dysgwyr yn teimlo’u bod yn cael eu cefnogi a’u cynnwys mewn cynllunio’u dysgu. Roedd y cymorth ariannol sydd ar gael i ddysgwyr ar ddarpariaeth brif ffrwd a darpariaeth rhad ac am ddim Cymraeg Gwaith yn llwyddiannus o ran lleihau rhwystrau ariannol, gan alluogi mwy o ddysgwyr i fanteisio ar ddarpariaeth.

Roedd y sector, o dan arweinyddiaeth y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol, yn gweithio’n arloesol i ddatblygu darpariaeth newydd a chynyddu nifer y dysgwyr sy’n cymryd rhan yn y cynllun Cymraeg Gwaith.

Addysgu a dysgu

Roedd gan y rhan fwyaf o diwtoriaid ddisgwyliadau uchel o’u dysgwyr, ar draws pob un o’r darparwyr a arolygwyd. Roeddent yn herio dysgwyr i ddatblygu eu medrau iaith, yn enwedig trwy ymestyn eu medrau siarad a’u hannog i greu iaith yn annibynnol. Roedd llawer o diwtoriaid yn amrywio’u technegau holi i gynorthwyo dysgwyr i ehangu eu hymatebion a chynnal sgyrsiau estynedig. O ganlyniad, daeth llawer o ddysgwyr yn gynyddol hyderus, roeddent yn adeiladu’n dda ar wybodaeth a enillwyd ganddynt yn y gorffennol, ac yn gwneud cynnydd cryf yn datblygu eu medrau iaith.

Roedd y rhan fwyaf o ddysgwyr wedi eu cymell yn dda ac yn cymryd rhan yn gadarnhaol. Roeddent yn mwynhau eu sesiynau ac yn datblygu agweddau cadarnhaol at ddysgu a manteision dysgu Cymraeg a dwyieithrwydd. Roedd llawer ohonynt yn defnyddio’u Cymraeg y tu allan i weithgareddau dysgu ffurfiol. Fodd bynnag, dywedodd mwyafrif o ddysgwyr ar raglenni Cymraeg Gwaith nad oedd eu cyflogwyr yn eu cynorthwyo’n ddigon da i ddefnyddio’u medrau Cymraeg o fewn y gweithle.

Mewn mwyafrif o sesiynau, roedd tiwtoriaid yn addasu a theilwra sesiynau i ddiwallu anghenion proffesiynol a chymdeithasol dysgwyr. Fodd bynnag, mewn lleiafrif o wersi Cymraeg Gwaith, nid oedd tiwtoriaid yn teilwra cynnwys y cwrs yn ddigon effeithiol a chyson i sicrhau ei fod yn ddigon perthnasol i anghenion dysgwyr yn gysylltiedig â gwaith.

Mewn rhaglenni Cymraeg Gwaith, roedd effaith addysgu a dysgu ar ei chryfaf pan roedd tiwtoriaid arbenigol amser llawn yn gweithio’n strategol o fewn sefydliadau i gynllunio i ddiwallu eu hanghenion penodol, er enghraifft yn y sectorau iechyd, chwaraeon ac awdurdod lleol. Yn yr achosion hyn, roedd tiwtoriaid yn gweithio’n effeithiol i sicrhau bod dysgwyr yn defnyddio’u medrau Cymraeg yn y gweithle.

Mewn darpariaeth Cymraeg Gwaith, roedd penderfyniadau strategol i ganolbwyntio ar ddysgwyr ar lefel ganolradd neu’n uwch, a siaradwyr rhugl nad ydynt yn hyderus, yn cael yr effaith fwyaf ar y gwasanaethau Cymraeg a gynigir gan ddysgwyr yn eu gweithleoedd.

Lles, gofal, cymorth ac arweiniad

Roedd bron pob tiwtor yn sicrhau amgylchedd cadarnhaol, cynhwysol ac ysgogol mewn darpariaeth ar-lein ac wyneb yn wyneb. Roeddent yn meithrin perthnasoedd gwaith cadarnhaol â dysgwyr, ac o ganlyniad, roedd dysgwyr yn teimlo’n ddiogel ac yn gwybod at bwy i droi os oes angen cymorth neu gyngor arnynt.

Roedd darparwyr yn cynnig arweiniad gwerthfawr a gofal bugeiliol i hyrwyddo lles a datblygiad personol dysgwyr, yn cynnwys ymyriadau pwrpasol ar gyfer dysgwyr ag anghenion cymorth ychwanegol.

Roedd darparwyr yn cynnig cyfleoedd rheolaidd i ddysgwyr fynegi eu barn. Roedd y rhan fwyaf o’r dysgwyr yn teimlo’u bod yn cael eu clywed, ac y gweithredir ar eu safbwyntiau.

Roedd y sector yn gweithio’n ddiwyd i leihau rhwystrau ariannol posibl i ddysgwyr. Mae hyn yn cynnwys gostyngiadau amrywiol i gostau a chyfraniadau tuag at gost gofal plant, teithio ac offer technegol. O ganlyniad, nid oedd unrhyw ddysgwyr prif ffrwd yn talu ffi lawn y cwrs yn y darparwr Dysgu Cymraeg a arolygwyd. Mae cyrsiau mewn rhaglenni Cymraeg Gwaith yn rhad ac am ddim i gyflogwyr a chyflogeion a oedd, yn ei dro, yn cynyddu nifer y sefydliadau a’r dysgwyr sy’n cymryd rhan.

Arwain a gwella

Roedd gan arweinwyr yn y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol a’r darparwyr Dysgu Cymraeg weledigaeth glir ar y cyd ynghylch diben eu gwaith a’u cyfraniad tuag at gyflawni nodau polisi Llywodraeth Cymru i gynyddu nifer y bobl sy’n mynd ati i siarad Cymraeg mewn cyd-destunau personol a phroffesiynol.

Roedd arweinwyr yn y darparwr Dysgu Cymraeg a arolygwyd yn monitro perfformiad ac yn sicrhau ansawdd yn effeithiol a oedd, yn ei dro, yn cael effaith gadarnhaol ar addysgu a dysgu. Roeddent yn gweithio’n ddiwyd gydag uwch reolwyr eu sefydliad lletyol i ddatblygu ac ehangu eu rôl yng nghynllunio a hyfforddiant ieithyddol y sefydliad, yn fewnol ac yn allanol.

Mae arweinwyr y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol wedi bod yn arloesol o ran datblygu a chyflwyno’r cynllun Cymraeg Gwaith. Roeddent yn gweithio’n effeithiol iawn gyda chyflogwyr, darparwyr a rhanddeiliaid i gynllunio’r rhaglen a chynllunio mwy o welliannau. Er enghraifft, roeddent yn cyflogi tiwtoriaid amser llawn i weithio ar draws sectorau ychwanegol i gynorthwyo dysgwyr i integreiddio’u medrau Cymraeg o fewn eu gweithleoedd ac mewn cyd-destunau proffesiynol.

Mae’r rhan fwyaf o brosiectau Cymraeg Gwaith yn cael eu hariannu bob blwyddyn gan Lywodraeth Cymru. Roedd hyn yn heriol i arweinwyr yn genedlaethol ac yn lleol o ran sicrhau bod cyflogaeth gadarn ar gyfer staff a bod cynllunio strategol mor effeithiol ag y gallai fod.

Er nad oedd gweithdrefnau i fesur effaith y ddarpariaeth ar newid ymddygiad iaith wedi cael eu datblygu’n llawn eto, mae’r galw cynyddol am ddarpariaeth Cymraeg Gwaith a chynyddu niferoedd ar gyrsiau yn dangos ei fod yn dod yn gonglfaen mewn mentrau cynllunio ieithyddol i dyfu a normaleiddio’r defnydd o’r Gymraeg mewn sectorau allweddol.

Trosolwg o’r argymhellion o arolygiadau

Rhoddwyd dau argymhelliad i’r darparwr Dysgu Cymraeg a arolygwyd:

1. Cysoni’r arferion da i gefnogi dysgwyr i wella eu hynganu
2. Parhau i ddatblygu rôl strategol y darparwr er mwyn cyfrannu’n llawn at gynllunio ieithyddol a hyfforddiant o fewn y sefydliad lletyol

Ar ôl yr arolygiad â thema, rhoddwyd pedwar argymhelliad i’r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol:

1. Parhau i weithio gyda darparwyr Dysgu Cymraeg i sicrhau bod tiwtoriaid yn teilwra cyrsiau’n briodol at ddibenion grwpiau penodol o ddysgwyr a’u gweithleoedd ac yn ymwybodol o’r holl gymorth ac adnoddau sydd ar gael i ddysgwyr a’u cyflogwyr
2. Gweithio ar y cyd â darparwyr Dysgu Cymraeg a chyflogwyr i gynllunio datblygiad ieithyddol staff yn fwriadus fel bod cefnogaeth ymarferol iddynt fynychu gwersi, heb gynyddu eu llwyth gwaith, a sicrhau bod cyfleodd ystyrlon ganddynt i ddefnyddio eu medrau yn y gweithle
3. Ymchwilio, ar y cyd â Llywodraeth Cymru, i ddatblygu model darparu a chyllido sy’n cefnogi cynlluniau hir-dymor ac sy’n blaenoriaethu dysgwyr ôl-ganolradd a siaradwyr dihyder
4. Parhau i ddatblygu dulliau o fesur effaith darpariaeth ar newid ymddygiad iaith unigolion o fewn eu gweithleoedd